ABD-İsrail ve İran arasındaki savaş 28’inci gününe girdi. Bayramda bile iki taraf ateşkes yapmayarak, uluslararası insan haklarını hiçe sayıp savaşa devam etti. İnsan kayıpları arttı, kentler yıkıldı. Oysa bayramlar; barışın, merhametin hatırlandığı zamanlar olmalıydı. Ne silahlar sustu ne de anaların yüreğindeki yangın dindi. Savaşın en çok konuşulan mevzusu ise adını Zerdüştilerin kutsal kitabı Avesta’da geçen iyilik tanrısı Hürmüz’den alan Hürmüz Boğazı oldu.
İran ile Umman arasında yer alan boğaz, Basra Körfezi’ni Umman Körfezi’ne bağlayarak Asya, Avrupa, Kuzey Amerika ve ötesine petrol ve doğalgaz taşıyan tankerlerin ana rotasını oluşturuyor.
İran’ın en büyük kozu Hürmüz Boğazı’dır. Olası bir durumda İran’ın küresel bir krizi tetiklemeyi ve uluslararası sistemi kaotik bir sürecin içine sokmayı önceden planladığı anlaşılmaktadır.
İran savaşıyla birlikte ABD ekonomisi daha fazla açık vermeye başladı. Çin’in iktisadi yükselişi karşısında doların dünyadaki satın alma gücü de giderek azalıyor. Trump’ın ABD halkının çıkarlarını esas almayan politikaları, iç siyasette kutuplaşmayı derinleştirirken; dışarıda yürütülen savaşlarda ise askerî ve ekonomik kaynaklar hızla tükeniyor. Pentagon, devam eden savaşı finanse etmek için Kongre’den 200 milyar doların üzerinde ek askerî destek talebini Beyaz Saray’ın onayına sundu. Trump, Kasım ayında yapılacak ara seçimlerden sekiz ay önce petrol fiyatlarındaki astronomik artışın Amerika’daki yaşam maliyetini artırma tehdidi oluşturduğunu ve bunun ülke ekonomisi ile dolayısıyla kendi yönetimi üzerinde olumsuz etki yarattığını görüyor. Başta İran ve Körfez ülkelerini sıkıştırmaya devam ederse, ABD’de Trump’ın işi çıkmaza girebilir.
ABD Başkanı Trump ne yapacağını bilemiyor. Bir yandan İran’la görüştüğünü ve müzakere içinde olduğunu söyleyerek piyasaları rahatlatmaya çalışıyor, diğer yandan savaşı derinleştireceği yönünde uyarılarda bulunuyor. Mevcut savaş ve gerilim kontrolden çıkmadan önce varil başına 60-85 dolar civarında seyreden petrol fiyatlarının, Hürmüz Boğazı’nın fiilen ve uzun süreli kapanması hâlinde 200 dolara ulaşacağı tahmin edilmektedir.(1) ABD, Hürmüz Boğazı’nın güvenliğini sağlamaya yönelik askerî bir koalisyon kurmak istedi; ancak bu istek NATO ülkelerinin birçoğu tarafından reddedildi.(2)
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, “İran tesisleri hedef alınırsa, güçlerimiz bölgedeki Amerikan şirketlerinin tesislerini hedef alacak!” diyerek tehditte bulunuyor. Savaşın başında Batı ülkelerini arkasına alan Trump’ın, savaşa devam etmesine artık itiraz edenler de var. Çünkü savaşın uzaması hâlinde, çiftçilikten son tüketiciye kadar uzanan tüm gıda zincirini tehdit eden küresel bir gıda güvenliği krizine girme ihtimali giderek artıyor. Krizin derinleşmesiyle birlikte birçok Asya ülkesi, enerji arz güvenliğini sağlamak amacıyla acil durum tedbirleri uygulamaya başladı. Başta Bangladeş, Filipinler ve Pakistan olmak üzere, enerji talebini azaltmaya yönelik sosyal ve ekonomik önlemler alınmaktadır.
Sonuç olarak, somut son gelişmelere göre Hürmüz’de bir kara savaşı ihtimali görünmektedir. İran savaşında kimin galip, kimin mağlup olacağını ise Hürmüz Boğazı üzerindeki egemenlik belirleyecektir.
Dipnotlar:
- Reuters, 2024 enerji piyasası analizleri; Bloomberg, petrol fiyat tahmin raporları.
- NATO, resmî açıklamalar ve üye ülke değerlendirmeleri, 2024.
