Anadolu’nun kadim topraklarında, bir akşamüstü dost meclisinde masaya konulan bir kase karışık kuruyemiş, aslında sandığımızdan çok daha karmaşık bir küresel bir hikaye anlatır. Gözümüzün ucuyla seçtiğimiz o kaju fıstığı Vietnam’ın yağmurlarından, badem Kaliforniya’nın devasa endüstriyel çiftliklerinden, Antep fıstığı ise Güneydoğu’nun kuraklıkla sınanan tepelerinden kopup gelmiştir. Bugün o kaseye uzanan el, sadece bir atıştırmalığa değil; döviz kuruna, iklim krizine, küresel tedarik zincirlerinin kırılganlığına ve değişen tüketici sosyolojisine dokunuyor. Bir zamanlar ikramın ve bereketin simgesi olan kuruyemiş, şimdilerde cebimizdeki enflasyonun en sadık barometresine dönüşmüş durumda.
Masadaki Çerezin Avuçtaki Enflasyonu
Türkiye, dünya sert kabuklu meyve pazarının en aristokrat oyuncularından biri. Küresel fındık üretiminin yaklaşık %70'ini tek başına sırtlayan bu topraklar, kuru üzüm ve incirde de oyun kurucu pozisyonunda. Ancak bu muazzam tarımsal güç, madalyonun sadece bir yüzü. Diğer yüzde ise derin bir yapısal paradoks saklı: İç piyasada tüketim alışkanlıklarımızın merkezinde yer alan badem, ceviz ve kaju gibi ürünlerde trajik bir biçimde dışa bağımlıyız. Yerli badem ve ceviz üretimi iç talebin henüz yalnızca %30-40 civarını karşılayabiliyor. Geri kalan devasa boşluk, okyanus ötesinden, ABD ve Şili gibi ülkelerden ithal ediliyor.Bu durum, yerel piyasayı doğrudan doğruya küresel dalgalanmaların ve kur şoklarının açık hedefi haline getiriyor. Örneğin, küresel bir emtia fiyat artışı ya da ithal bademe getirilen gümrük vergisi düzenlemesi, ertesi gün mahallemizdeki kuruyemişçinin etiketine yansıyor. Fındıkta dünya lideri olmamıza rağmen artan üretici maliyetleri, kabuklu fındığın kilosunu serbest piyasada 130-140 TL bandına fırlatırken; Antep fıstığındaki o meşhur "var yılı-yok yılı" döngüsü fiyat istikrarını tamamen baltalıyor. Bir yıl rekor kıran rekolte, ertesi yıl yarı yarıya düştüğünde tüketici fiyatlarında sarsıcı sıçramalar kaçınılmaz oluyor.
Alışkanlıkların Kavrulması
Türkiye, fındık, kuru üzüm ve kuru incirde dünya lideri. Ancak iç piyasada çok tüketilen badem, ceviz ve kaju gibi ürünlerde üretim, talebin çok gerisinde. Bu durum, fiyatların ithalat ve döviz kuru baskısı altında kalmasına yol açıyor.
Masadaki Kase Boşalacak mı?
Türkiye, fındık, kuru üzüm ve kuru incirde dünya lideri. Ancak iç piyasada çok tüketilen badem, ceviz ve kaju gibi ürünlerde üretim, talebin çok gerisinde. Bu durum, fiyatların ithalat ve döviz kuru baskısı altında kalmasına yol açıyor.